Czyste Powietrze po reformie: bezpieczne finansowanie, skuteczna termomodernizacja i ochrona beneficjentów
Program Czyste Powietrze, jeden z największych społeczno-klimatycznych projektów w Europie, przeszedł gruntowną reformę, zapewniając beneficjentom większe bezpieczeństwo, sprawniejsze finansowanie i lepsze wykorzystanie środków publicznych. Realizowany przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) we współpracy z wojewódzkimi funduszami oraz pod nadzorem Ministerstwa Klimatu i Środowiska, program od 2024 roku dysponuje finansowaniem przekraczającym 30 mld zł.
Rekordowe wypłaty i nadrabianie zaległości
Od stycznia 2024 do października 2025 roku wypłacono beneficjentom ponad 10 mld zł, więcej niż przez wcześniejsze pięć lat działania programu (2019–2023), kiedy wypłacono 8,7 mld zł. Wszystkie prawidłowo złożone wnioski o płatność za 2024 rok zostały już rozliczone.
Wcześniejsza wersja programu borykała się z poważnymi problemami: nadmierną liczbą wniosków, nadużyciami wykonawców i brakiem stabilnego finansowania. W latach 2018–2023 przyjęto ponad 758 tys. wniosków, podpisano 639 tys. umów, a środki wypłacono jedynie dla 490 tys. z nich. Reforma programu wprowadziła nowe zasady rozliczania inwestycji i skuteczniejszą kontrolę wydatków.
Ochrona beneficjentów i racjonalne wydatkowanie publicznych środków
Nowe procedury weryfikacji mają na celu ochronę zarówno interesu publicznego, jak i beneficjentów. Przed reformą wnioski były akceptowane niemal automatycznie, co prowadziło do sytuacji, w których nierzetelni wykonawcy mogli zawyżać koszty lub pobierać środki przed realizacją inwestycji.
Obecnie WFOŚiGW mają prawo wstrzymać wypłatę dotacji w przypadku nieprawidłowości i umożliwiają wielokrotne uzupełnianie dokumentów, chroniąc beneficjentów przed koniecznością zwrotu zaliczek. W 2024 roku wpłynęło rekordowe 197 tys. wniosków o płatność na kwotę 4,77 mld zł – obecnie jedynie 2 proc. wymaga uzupełnień.
Pomoc dla poszkodowanych przez nierzetelnych wykonawców
Ministerstwo Klimatu i Środowiska przygotowało projekt ustawy umożliwiającej zawieszenie ściągania nierozliczonych zaliczek od beneficjentów poszkodowanych przez nieuczciwe firmy. Projekt został już przekazany do pilnego procedowania w rządzie.
Nowa jakość programu: audyty energetyczne i lepszy dobór inwestycji
Od 31 marca 2025 r. program działa w nowej formule: najpierw obowiązkowy audyt energetyczny, a dopiero potem dobór źródła ciepła i zakresu prac termomodernizacyjnych. Dzięki temu inwestycje są efektywniejsze, a domy ogrzewane są przy minimalnym zużyciu energii. Zaliczki nie są wypłacane „z góry”, co chroni beneficjentów przed nierzetelnymi wykonawcami.
Od uruchomienia programu we wrześniu 2018 r. podpisano 940 tys. umów o dofinansowanie, wypłacono prawie 19 mld zł, a beneficjenci zrealizowali ponad 551 tys. inwestycji, w tym wymieniono 450 tys. kopciuchów.
Skuteczniejsze rozliczanie i sprawniejsze wsparcie
W 2025 r. wprowadzono liczne usprawnienia: regularne spotkania z wykonawcami, publikację tabel kosztów jednostkowych, dodatkowe zatrudnienie w WFOŚiGW, prace w godzinach nadliczbowych, wykorzystanie technologii do szybszej obsługi wniosków oraz skrócenie czasu rozliczeń w niektórych województwach nawet z 9 do 3,5 miesiąca.
Nowe Czyste Powietrze to bezpieczne i racjonalne wykorzystanie publicznych pieniędzy, lepsza ochrona beneficjentów i skuteczna walka ze smogiem w polskich domach.
(red.)
